Door: Arjan de Winter, april 2000

Hoewel ik zelf altijd dacht dat de problemen die zich voordoen met nitriet in praktijk wel mee zouden vallen, heb ik via mailtjes over mijn site vernomen dat dit een probleem is waar veel beginnende aquarianen last van hebben. Vaak blijkt dit door onwetendheid te komen en pas als zij met hun problemen naar de winkel gaan krijgen zij voor het eerst over nitriet te horen, maar blijven alsnog met veel vraagtekens. In dit artikel zal ik proberen de lezer meer inzicht te geven in wat nitriet is, hoe nitriet in het aquarium komt,hoe men een te hoge nitriet waarde in het aquarium kan voorkomen en hoe een nieuw aquarium op te zetten, zodat problemen door een te hoge nitriet waarde voorkomen kunnen worden.

De stikstofkringloop; het verwerken van afvalstoffen in het aquarium
Een aquarium is in feite een kleine afgesloten onder water biotoop. Op het eerste gezicht bestaat het leven in een aquarium uit vissen en planten, maar zoals in iedere biotoop kan er geen evenwicht zijn als er ook niet bacteriën in voor komen. Deze bacteriën zijn onder andere nodig voor de verwerking van afvalstoffen in het aquarium en worden ook wel nitrificerende bacteriën genoemd. Deze bacteriën verwerken de afvalstoffen in het aquarium in meerdere stappen tot het redelijk onschadelijke nitraat, wat ook wel de stikstofkringloop genoemd wordt.

Voor het eerste gedeelte van de stikstofkringloop zijn de zogenaamde nitrosomonas bacteriën verantwoordelijk. Deze zetten de afvalstoffen in het aquarium om van ammonium via ammoniak tot nitriet, wat al in kleine hoeveelheden schadelijk is. In een goed functionerend aquarium zal de nitriet hoeveelheid echter niet snel te hoog worden en zal het nitriet bijna direct omgezet worden in het (praktisch) onschadelijke nitraat (NO3), wat gedaan wordt door de zogenaamde nitrobacter bacteriën. Nitraat is alleen in zeer hoge concentraties, van meer dan 100 mg/l schadelijk voor de vissen. In het aquarium zal over het algemeen de stikstof kringloop op dit punt stoppen, maar eigenlijk is de stikstof kringloop op dit punt nog niet volledig. In de natuur zal het nitraat namelijk omgezet worden in de gassen stikstof (N) en zuurstof (O2). Deze gassen stijgen op uit het water en de stikstof kringloop is kompleet. Deze laatste stap komt nauwelijks voor in het aquarium, omdat de bacteriën die voor deze laatste stap zorgen in zuurstofloze omstandigheden leven, welke niet wenselijk zijn in het aquarium.

Waarom gaat het fout in een nieuw aquarium
In een nieuw ingericht aquarium is het evenwicht tussen de hierboven genoemde nitrosomonas en nitrobacter bacteriën niet goed in evenwicht. Dit omdat de de nitrosomonas bacteriën zich sneller vermenigvuldigen dan de nitrobacter bacteriën. Als er plotseling veel afvalstoffen in het aquarium komen zullen er dan ook niet genoeg nitrobacter bacteriën aanwezig zijn om het plotseling gevormde nitriet in het aquarium te kunnen verwerken en ontstaan er dus nitriet problemen. Hieronder staat een tabel weergeven over wat een bepaalde nitriet waarde betekend voor het aquarium. De waarde in deze table zijn overgenomen uit een Dupla info-folder.

Hoewel wetenschappelijk gezien een waarde van 2.0 mg/l nitriet dodelijk is voor de vissen, kan ook een lagere waarde de dood van vissen veroorzaken. Dit omdat bij een waarde van 0.2 mg/l en hoger het nitriet giftig is voor de vissen. Hierdoor zullen de vissen vatbaarder worden voor ziekten en op deze manier indirect aan het nitriet zullen dood gaan. Tevens is de gevoeligheid voor nitriet per vissoort verschillend en kunnen de waarde hierboven ook niet als vaste grenzen gezien worden.

Hoe kunnen nitriet problemen voorkomen worden
In deze paragraaf zal ik een opsomming geven van een aantal punten hoe het nitriet gehalte van een aquarium in de hand gehouden kan worden.

• Voer met mate, het voer wat namelijk niet opgegeten wordt zal in het aquarium gaan rotten en kan hierdoor zorgen voor een te hoog nitriet gehalte. Ik zelf voer de vissen maar één keer per dag en dan zoveel dat zij het binnen 5 minuten allemaal op hebben gegeten.
• Zorg voor een goed filter, een goed filter kan ervoor zorgen dat het nitriet gehalte niet te hoog wordt. Op het filtermedium in het filter zullen zich namelijk al snel veel bacteriën afzetten, omdat hier veel voedsel voor ze te vinden is en veel zuurstof voor handen is. Over het algemeen is een goed binnenfilter wel voldoende voor een niet al te groot aquarium. Zelf ben ik echter meer een voorstander van een buitenfilter, omdat een buitenfilter over het algemeen een groter filtervolume zal hebben dan een binnenfilter (lees meer bacteriën kan herbergen). Ook kan men in een buitenfilter gemakkelijk variëren met filtermedia, waardoor filtermedia gebruikt kunnen worden waarop bacteriën zich graag vestigen.
• Planten zorgen voor een snelle stabilisering van het aquarium, daarom is het verstandig om een aantal sterke goed groeiende planten in het aquarium te zetten. Ook vestigen er bacteriën zich op de planten en zijn planten natuurlijk ook een lust voor het oog. 
• Voeg in de handel verkrijgbare bacteriën toe aan het water, in de handel zijn verschillende middelen te koop welke bacteriën bevatten voor gebruik bij het opstarten van een nieuw aquarium. Twee bekende voorbeelden hiervan zijn 'Nitrivec' van het merk Sera en 'Duplabacter' van het merk Dupla.
• Wissel niet teveel water tegelijk, te veel water tegelijk van het aquarium verwisselen is ook niet goed. Dit omdat samen met het water dat je uit het aquarium haalt, je ook de bacteriën weggooit die zich in dat water bevinden. Daarom is teveel en te vaak water verwisselen niet goed. Om afval stoffen uit het aquarium te halen is een wekelijkse wisseling van 1/4 van het aquarium water wel aan te raden, maar doe dit niet vaker dan 1 keer per week. Ook zou ik vlak na het opstarten eerst zo'n 3 weken wachten voordat ik voor het eerst water zou wisselen om de vorming van bacteriën niet te verstoren.
• Doe niet teveel vissen in het aquarium, hoe meer vissen in het aquarium zitten des te meer afvalstoffen zullen er in het aquarium komen, daarom zal een dicht bevolkt aquarium sneller last van nitriet hebben dan een dunbevolkt. Een richtlijn voor het bevolken van een aquarium is 1 cm vis per liter water (formaat van volwassen vis rekenen, vis zonder staart rekenen). Dit is een vrij veilige waarde en naar mijn idee is iets meer bijv. 1.5 cm vis per liter water ook zeker te doen mits je het regelmatig een gedeelte van het aquarium water vervangt en niet te veel voert.
• Het aantal bacteriën is afhankelijk van het voedselaanbod. Als je dus veel vissen tegelijk in een aquarium los laat zal er vooral een tekort aan de nitrobacter bacteriën zijn om dit plotselinge grote voedsel aanbod te verwerken en is er een grote kans op een hoge nitriet waarde. Door stapsgewijs vissen in het aquarium te plaatsen kan de bacteriën kolonie geleidelijk groeien en wordt de vorming van nitriet voorkomen.

Hoe een nieuw aquarium op te zetten
Wil men nitriet problemen voorkomen is het belangrijk om het aquarium stapsgewijs op te zetten. Het opstarten van een aquarium kan globaal in vijf stappen verdeeld worden welke hieronder beschreven zullen worden.

Stap 1: het eerste begin
Het nog lege aquarium vullen met goed gereinigd aquarium grind. Van dit grind een laag van enkele cm's in het aquarium doen. Vervolgens kan het aquarium gevuld worden met water. Aan dit water nu de juiste hoeveel water verbeteraar toevoegen zoals bijvoorbeeld 'aquatan' van het merk Sera toevoegen. Nadat het aquarium gevuld is met water kunnen het filter en de verwarming geplaatst worden en aangezet.

Stap 2: het inrichten
Nadat de temperatuur van het aquarium op minimaal 20 graden Celsius is gekomen kunnen de planten in het aquarium geplaatst worden. Van de planten die al wortels hebben is het verstandig de wortels in te korten. Dit stimuleert de wortel groei van de planten. Van stengelplanten de onderste blader verwijderen. De kale 'bladknopen' die nu ontstaan moeten onder het grind komen. Op deze knopen zal de plant vervolgens wortels gaan vormen. In een nieuw in te richten aquarium is het verstandig om veel echte waterplanten te gebruiken (zie ook plantentips) zoals bijvoorbeeld de Valisneria soorten. Ook snel groeiende moerasplanten zoals Hygrophila polysperma, Hygrophila difformis en Ludwigia repens zijn goede planten voor de eerste beplanting van een aquarium.

Stap 3: de eerste vissen
Afhankelijk van de planten die gebruikt worden om een aquarium in te richten kan bepaald worden wanneer de eerste paar vissen in het aquarium kunnen. Over het algemeen wordt er een periode van twee tot drie weken geadviseerd alvorens de eerste vissen in het aquarium te plaatsen, zodat bacteriën zich eerst kunnen vermenigvuldigen. In het geval dat er vooral emers (boven water) gekweekte planten gebruikt worden, zoals de meeste planten in de aquariumwinkel, is het verstandig om eerst twee weken te wachten alvorens de eerste vissen in het aquarium te plaatsen. Dit wachten is in dit geval vooral verstandig doordat sommige emers gekweekte planten veel bladeren verliezen na plaatsing in het aquarium en het aquarium sterk kunnen vervuilen. Zelfs zonder vissen in het aquarium kunnen er dit geval al hoge nitriet waardes ontstaan, waardoor het aan te raden is te wachten met vissen totdat de nitrietwaarde van het aquarium gedaald is. 

Wanneer u kunt beschikken over submers (onder water) gekweekte planten en echte waterplanten zullen problemen met planten die hun bladeren verliezen veel minder voorkomen en is het al mogelijk eerder vissen in het aquarium uit te zetten, zoals bijvoorbeeld na een kleine week. In dit geval moet u er wel zeker van zijn dat de waterwaardes van het aquarium al gestabiliseerd zijn, zodat problemen voorkomen worden. Ook is het gebruik van een bacteriën preparaat zoals al eerder genoemd aan te bevelen. 

Als eerste vissen zijn vooral algeneters geschikt. Dit omdat deze vissen de ongewenste algen op deze manier vanaf het begin zullen bestrijden. Ook doordat deze vissen (vooral) algen eten is het verstandig om niet eerder te gaan voeren dan dat er ook "normale" vissen zijn uitgezet. Dit betekend dat je de eerste 1.5 tot 2 weken niet hoeft te voeren wat afvalstoffen in het aquarium scheelt en nitriet problemen voorkomt. 

Stap 4: de volgende vissen
Ongeveer 2 weken nadat de eerste vissen uitgezet zijn kunnen de volgende vissen uitgezet worden (mits er geen nitriet problemen in het aquarium zijn). Verstandig is het om een schooltje bodem bewoners zoals bijvoorbeeld corydoras meervallen (groot aantal soorten mogelijk). Corydoras meervallen zijn over het algemeen probleemloze vissen, waardoor deze geschikt zijn om als eerste vissen in een aquarium uit te zetten. Corydoras meervallen ruimen de voerresten op de bodem op. Als er echter niet genoeg voer op de bodem terecht komt moeten deze vissen met voertabletjes bijgevoerd worden. Daarnaast kan bijvoorbeeld ook nog een schooltje vissen voor de middenzone uit gezet worden. Hiervoor zijn vele soorten mogelijk zoals bijvoorbeeld kardinaaltetra's, neontetra's, zebra danio's en kegelvlek barbeeltjes. 

Stap 5: de laatste vissen
Als na wederom twee weken er nog steeds geen problemen zijn kunnen de laatste vissen uitgezet worden. Hiervoor zijn de mogelijkheden zeer groot en vooral afhankelijk van het formaat en de waterwaarde van het aquarium, wat echter niet binnen dit artikel valt.

Afsluiting
Ik hoop dat dit artikel veel mensen van hulp kan zijn met het opzetten van een aquarium en het begrijpen van de stikstofkringloop in het aquarium. Als u naar aanleiding van dit artikel verder nog vragen heeft kunt u mij bereiken onder het volgende e-mail adres.

arjan@dewinters.nl

Terug naar de hoofdpagina