Keuze van een filter voor het zoetwateraquarium

De keuze van een geschikt filter voor een zoetwater aquarium is niet altijd een gemakkelijke zaak, aangezien de uiteindelijke keus meestal niet alleen afhangt van het beoogde aquarium, maar ook van persoonlijke voorkeuren en het beschikbare budget. Voor de keuze van een filter is dan ook enige kennis nodig van de functies die een filter vervuld en een overzicht van de verschillende soorten filters en hun eigenschappen. In dit artikel zal ik proberen enige duidelijkheid te scheppen in de verschillende functies die een filter vervuld en in welke situaties bepaalde functies van belang zijn. Ook zullen een aantal verschillende filtertypes beschreven worden met de voor- en nadelen die deze filters hebben. Als laatste zal er een toelichting gegeven worden op de vereiste circulatiecapaciteit van een filter ten opzichte van het beoogde aquarium.

De functies van een filter
In de meeste aquariums is een filter een onmisbaar stuk gereedschap dat meestal meerdere functies vervuld in het aquarium. Afhankelijk van het soort aquarium kan een filter de onderstaande taken in het aquarium hebben:

In praktijk is het erg afhankelijk van de inrichting van het aquarium welke taken het filter moet verrichten in het aquarium en welke van de genoemde taken ook zonder de hulp van het filter voldoende plaats vinden in het aquarium en in zijn geheel niet nodig zijn in het betreffende aquarium.

Over het algemeen geld dat dicht beplante zoetwateraquariums de minste vorm van filtering nodig hebben. Dit komt vooral doordat goed groeiende gezonde planten al een hoop van de afvalstoffen in het aquarium verwerken waardoor het belang van een biologisch filter in dit geval minder belangrijk is. Er zijn zelfs aquariums waarin het water volledig gereinigd wordt door het gebruik van planten in de vorm van algen. Deze zogenaamde algenfilters worden in het Engels 'Algal turf scrubbers' genoemd en worden vooral intensief gepromoot in het boek 'Dynamic Aquaria; building living ecosystems' geschreven door Walter H. Adey en Karen Loveland. In dit boek enigszins wetenschappelijke boek wordt uitvoerig ingegaan op nabouwen van vooral zoutwater ecosystemen, waarin het filteren over algen een hoofdrol speelt. Echter voor zoutwateraquariums is deze techniek toch nog redelijk controversieel, gezien het grote aantal afwijzende reacties op internet, waarbij wel gezegd moet worden dat velen deze methode al op voorhand afwijzen zonder enige persoonlijke ervaringen met het systeem. In het geval van zoetwater aquariums is de informatie over het gebruik van een 'Algal turf scrubber' zeer beperkt, waardoor het moeilijk is om een menig te vormen over dit onderwerp in het geval van zoetwateraquariums. Persoonlijk vind ik dit een erg interessant onderwerp, maar ik vermoed dat deze methode vooral geschikt is voor aquariums waarbij een wat hogere pH gewenst is in verband met het hoge CO2 verbruik van een dergelijk systeem. Dat het mogelijk is om aquariums volledig over algen te filteren, waarbij zelfs waterwisselingen niet meer nodig zouden zijn, geeft echter wel aan dat goed groeiende planten in het aquarium zeker ook een positieve werking hebben op de waterkwaliteit van het aquarium. Het is dan ook niet voor niks dat in dicht beplante aquariums de organische belasting van het water vaak veel lager is dan in aquariums met weinig planten (met een gelijke visbezetting). Over het algemeen zal een niet al te groot filter die voldoende voorziet in de functies voor mechanische filtratie en watercirculatie voldoende zijn voor een dicht beplant aquarium. Echter om in het geval van een mindere plantengroei toch ook een goed biologisch evenwicht in het aquarium te houden is het wel aan te raden om ook in een dicht beplant aquarium te zorgen voor een filter dat ook voor een deel een biologische werking heeft.

Wanneer het beoogde aquarium slechts weinig of geen planten zal bevatten, zoals bijvoorbeeld veel cichlide aquariums, wordt de functie van het filter een stuk belangrijker. In dit geval is het vooral belangrijk dat het filter naast mechanische werking ook een goede biologische werking heeft. In deze aquariums zullen de door de vissen afgegeven afvalstoffen voor een groot deel verwerkt moeten worden door bacteriën die zich in het filter bevinden en die ervoor zorgen dat schadelijke afvalstoffen worden afgebroken tot bijvoorbeeld het redelijk onschadelijk nitraat. Door het ontbreken van planten in het aquarium zullen deze afvalstoffen meestal niet verder verwerkt worden, waardoor de organische belasting in onbeplante aquariums al snel (veel) hoger zal liggen dan in beplante aquariums. In veel gevallen zal dit niet al te erg zijn, doordat in onbeplante aquariums meestal minder verlichting gebruikt wordt waardoor minder snel een sterke algengroei zal ontstaan. Ook is een beetje bealging op bijvoorbeeld stenen en hout in dergelijke aquariums zelfs wenselijk als voedsel voor sommige vissen en is de bealging makkelijker te verwijderen dan in een beplant aquarium waarbij de bealging meestal ten koste gaat van de planten. Wanneer de organische belasting toch laag gehouden moet worden (bijvoorbeeld in het geval van gevoelige vissen) kan er naast het normale biologische deel van het filter dat onder zuurstofrijke omstandigheden zijn werk doet ook gezorgd worden voor een langzaam doorlopend deel met bacteriën die onder zuurstof arme omstandigheden hun werk doen. Deze laatste zullen het gevormde nitraat verder omzetten in o.a. gasvorming stikstof waardoor de complete stikstof kringloop in het aquarium doorlopen wordt.

Onder een chemische filtratie wordt in de meeste gevallen bedoeld op het filteren over actieve kool of filterturf, hoewel er ook nog andere chemische filtermaterialen zijn zoals bijvoorbeeld materialen die fosfaten en nitraten uit het water kunnen halen. Deze filtermaterialen worden in veel gevallen slechts tijdelijk in het filter gebruikt om ervoor te zorgen dat bepaalde stoffen uit het water gehaald worden of juist aan het water toegevoegd worden. Voor het verwijderen van een verkleuring van het water wordt vaak actieve kool gebruikt. Vooral in aquariums waarin hout gebruikt wordt als decoratie komt het nog wel eens voor dat het water bruin kleurt, waarbij filteren over actieve kool kan helpen de verkleuring te verwijderen (mits gewenst). Filteren over turf wordt veel gebruikt om het water in een aquarium zachter te maken en de pH van het water te verlagen. Dit kan bijvoorbeeld nodig zijn om het water geschikt te maken voor vissen die zacht, zuur water verlangen.

Filter types en hun eigenschappen
Ondanks het feit dat er een groot aantal verschillende soorten filters verkrijgbaar zijn, zijn al deze soorten globaal in drie verschillende groepen in te delen. Deze drie groepen zijn: binnenfilters, gesloten buitenfilters en biologische filters. Binnen deze drie groepen zijn nog wel behoorlijke variaties in eigenschappen mogelijk, maar in grote lijnen zullen de eigenschappen van filters die binnen een zelfde groep vallen voor een groot deel overeenkomen. Om een duidelijk beeld te kunnen geven over de eigenschappen van filters die binnen deze groepen vallen worden hieronder de verschillend filtertypes beschreven samen met hun voor- en nadelen.

Binnenfilters
Zoals de naam al zegt, gaat het in deze groep om filters die zich in hun geheel in het aquarium bevinden. Globaal is deze groep ook weer in tweeën te splitsen door onderscheid te maken in los verkrijgbare binnenfilters en ingebouwde binnenfilters. Dit op het oog kleine verschil kan bij de uiteindelijke keuze vrij belangrijk zijn, maar in grote lijnen komen de voor- en nadelen van deze twee groepen filters wel voor een groot deel overheen. Alvorens dan ook te beginnen aan een uitleg over de verschillen van de filters die binnen deze groep vallen wil ik eerst de voor- en nadelen van filters uit deze groep beschrijven.

Voordelen van een binnenfilter

Nadelen van een binnenfilter

Redelijk goedkoop in de aanschaf.
Gemakkelijk te installeren in het aquarium.
Geen kast onder het aquarium nodig om het filter in te plaatsen.
Geschikt voor een mechanische filtratie.
Zorgt voor voldoende watercirculatie in het aquarium.
Goed geschikt voor het gebruik in kleinere aquariums.

Heeft meestal een beperkt filtervolume.
Meestal een beperkte biologische werking in verband met een (te) klein filtervolume.
Beperkte keuzen in filtermaterialen.
Moeilijk aan het gezicht te ontrekken in het aquarium.
Voor het reinigen van het filter(materiaal) moet men altijd in het aquarium zijn.
Beperkte mogelijkheid tot het aansluiten van randapparatuur (zoals bijv. een CO2 reactor of oppervlakte afzuiger).
Een binnenfilter beperkt de beschikbare binnenruimte van het aquarium.
Moet meestal vrij vaak schoongemaakt worden in verband met een (te) klein filtervolume.

Van de hierboven genoemde punten gelden de voordelen voor (vrijwel) alle verkrijgbare binnenfilters. Het verschil tussen de filters is vooral terug te vinden in de mate waarin de genoemde nadelen aanwezig zijn of juist slechts in beperkte mate. In dit opzicht hebben ingebouwde binnenfilters vaak een streepje voor ten opzichte van los verkrijgbare binnenfilters. In veel gevallen hebben de ingebouwde binnenfilters namelijk een groter filtervolume dan los verkrijgbare binnenfilters. Voordelen van dit grotere filtervolume zijn vooral dat er een betere biologische werking van het filter mogelijk is en dat het filter minder vaak schoongemaakt zal hoeven worden. Ook hebben een aantal ingebouwde binnenfilters tevens als voordeel dat ze ook een oppervlakte afzuiging hebben, waardoor ook het wateroppervlak schoon gehouden wordt.

Wat betreft de keuze uit filtermaterialen voor een binnenfilter is de keuze meestal een stuk beperkter dan voor buitenfilters. In het verleden bestond de vulling van binnenfilters bijna altijd uit een vulling van filterschuim, wat vooral zorgde voor een goede mechanische filtering en na verloop van tijd ook een beperkte biologische filtering. Momenteel is er een redelijk sterke trend te zien dat er ook voor binnenfilters een groter aantal filtermaterialen beschikbaar komen zoals actievekoolpatronen voor een chemische filtratie en betere biologische filtermaterialen dan het traditionele filterschuim. Echter voor bijna alle binnenfilters geld dat de gebruikte filtermaterialen sterk afhankelijk zijn van het model filter en dat enkel door de filterfabrikant geleverde filtermaterialen goed bruikbaar zijn in het filter. Mede hierdoor is de keuze aan filtermaterialen voor de meeste binnenfilters vrij beperkt en is de beschikbaarheid van verschillende filtermedia sterk afhankelijk van het merk en model binnenfilter.

Gesloten buitenfilters
Onder de groep van gesloten buitenfilters vallen de filters die in over het algemeen ook wel 'potfilters' genoemd worden. De verbinding tussen het aquarium en het filter bestaat hierbij uit een 'gesloten' geheel van aanzuigslangen, filter en retourslangen. Over het algemeen staan de filtermaterialen in een dergelijk filter continue onder water, zodat er geen interactie is met de buitenlucht. Een uitzondering hierop zijn zogenaamde interval filters die door de firma Eheim geleverd worden, waarbij wel een wisselcontact is tussen water, lucht en filtermedia. Dit filter bestaat echter wel uit een gesloten geheel van aanzuig- en retourslangen, waardoor ik dit interval filter in dit artikelen toch onder de gesloten buitenfilters plaats. De tabel hieronder geeft een overzicht van de voor- en nadelen die gesloten buitenfilters hebben.

Van de hier boven genoemde punten is vooral de biologische werking van het filter afhankelijk van het soort buitenfilter en de gebruikte filtervulling. Van de al eerder genoemde buitenfilters heeft de interval filter duidelijk een betere biologische werking dan het geheel gesloten buitenfilter, doordat er in een interval filter interactie is met de buitenlucht. Wanneer de biologische werking van het filter belangrijk is voor het beoogde aquarium kan een interval filter dan ook een 'goedkoper' alternatief zijn voor het hieronder beschreven biologische filter. Een nadeel van een interval filter is wel dat door de opvoer capaciteit van dit type filter minder groot is dan van de standaard gesloten buitenfilters, waardoor de opstelling van dit type filter wat beperkter is. Door de kleinere opvoercapaciteit zal een interval filter in de meeste gevallen direct onder het aquarium gezet moeten worden om een voldoende groter doorstroming te houden.

Het is echter zeker niet zo dat een standaard gesloten buitenfilter een slechte biologische werking heeft. In praktijk is de biologische werking van een buitenfilter ook erg afhankelijk van de opbouw van filtermaterialen in het filter. Wanneer er voor een groot deel materialen gebruikt worden met een biologische werking en die lang tot zeer lang mee gaan zal een standaard buitenfilter in de meeste gevallen ook een acceptabel biologische werking hebben. Wanneer men echter vooral filtermaterialen met een mechanische of chemische werking gebruikt zal de biologische werking van het filter niet al te groot zijn.

Biologische filters
Dit type filters worden vaak aangeduid als droog/nat filters of druppelfilters. Biologische filters verschillen sterk in uitvoering, maar over het algemeen bestaat het filter uit een overloop in het aquarium, meerdere compartimenten in de onderkast en een opvoerpomp. De uiteindelijke uitvoering van een biologisch filter is in praktijk sterk afhankelijk van het beoogde aquarium en de wensen van de aquariaan. De tabel hieronder geeft een overzicht van de voor- en nadelen van biologische filters.

Zoals uit de tabel hierboven is op te maken is het belangrijkste voordeel van het biologische filter de goede biologische werking die voor een stabiel aquarium milieu zorgt. Dit maakt een biologisch filter dan ook erg geschikt voor aquariums waarin vissen gehouden worden die een stabiel milieu nodig hebben, waarin ammonium en nitriet snel afgebroken worden. Vooral wanneer er ook geen planten in het aquarium staan kan een biologisch filter een goede keuze zijn voor het aquarium. Helaas staan hier ook nog een behoorlijk aantal nadelen tegenover. Vooral de aanschafprijs is behoorlijk stevig doordat een biologisch filter meestal gemaakt wordt naar wensen van de klant en ook het aquarium meestal op maat gemaakt moet worden. Ten opzichte van de standaard fabrieksaquariums, die naar mijn weten zelden of nooit de mogelijkheid hebben voor een biologisch filter, zal de prijs van het filter en aquarium dan ook een stuk hoger liggen. Men heeft in dit geval echter wel een aquarium en filter die geheel naar wens gebouwd wordt, waardoor er maar weinig compromissen gemaakt hoeven te worden. Ook worden er hogere eisen gesteld aan de onderkast van het aquarium wanneer er een biologisch filter in staat. Zo zal de kast goed moeten kunnen tegen de grotere hoeveelheid vocht in de kast en is het wenselijk dat de kast geluidsisolerend is om het lawaai van water te beperken. De beperkte mechanische en chemische filtering is vaak op te vangen door het biologisch filter te combineren met een gesloten buitenfilter die in dat geval vooral gebruikt wordt voor een mechanische en chemische werking, waarbij de biologische werking van het gesloten buitenfilter niet echt van belang is.

De circulatiecapaciteit van een filter
Een belangrijke eigenschap van een filter in praktisch ieder type aquarium is dat een filter zorgt voor watercirculatie in het aquarium. Ondanks het feit dat dit toch wel de meest eenvoudige functie is van het filter is het in wezen wel zeer belangrijk. De opsomming hieronder geeft aan welk effect watercirculatie in het aquarium heeft.

Afhankelijk van het type aquarium zullen de hier boven genoemde punten belangrijk zijn, maar sommige effecten kunnen ook nadelig zijn in bepaalde soorten aquariums. Het ontwijken van CO2 zal voor dicht bevolkte aquariums met weinig of geen planten een voordeel zijn, maar in een sterk beplant aquarium zal deze CO2 juist weer aangevuld moeten worden, doordat de planten de CO2 als voeding nodig hebben. Ook zijn er vissoorten die juist een hekel hebben aan (sterke) stroming in het water, waardoor een sterke watercirculatie juist af te raden is. De benodigde watercirculatie in een aquarium is dan ook sterk afhankelijk van het beoogde soort aquarium, maar persoonlijk ben ik een liefhebber van een stevige stroming in het aquarium, waarbij ik het persoonlijk enkel belangrijk vind om de watercirculatie te beperken wanneer er vissen gehouden worden die niet van stroming houden. Voor het plantenaquarium wordt ook nog wel eens een sterke watercirculatie afgeraden. De belangrijkste argumenten hiervoor zijn dat watercirculatie het voor de planten benodigde CO2 uit het water doet ontwijken en dat een sterke watercirculatie niet zo hard nodig is voor een biologische filtering doordat de planten deze taak al voor een groot deel voor hun rekening nemen. Ook zorgen planten al voor voldoende zuurstof in het aquarium, waardoor een sterke oppervlakte stroming minder belangrijk is. Dit zijn logische argumenten, maar persoonlijk vindt ik het positieve effect van een sterke stroming op de vissen belangrijker dan het verlies aan CO2 in het water, wat vaak als belangrijkste argument gebruikt wordt. Persoonlijk ben ik van menig dat er tegenwoordig ruimschoots voldoende technieken aanwezig zijn om een verlies aan CO2 te compenseren, waardoor het naar mijn menig niet nodig is om de watercirculatie te beperken om het verlies van CO2 voorkomen.

Een veel gebruikte richtlijn voor de watercirculatie in het aquarium is dat de complete inhoud van het aquarium minimaal één keer per uur rondgepompt moet worden. Tenzij er vissen gehouden worden die niet van stroming in het aquarium houden is dit een goede richtlijn voor de meeste aquariums. In praktijk is het echter niet altijd even gemakkelijk om te bepalen wat de werkelijke circulatie capaciteit is van een filter ten opzichte van de pompcapaciteit die meestal opgegeven wordt. Deze pompcapaciteit staat voor de hoeveelheid water die de pomp kan verplaatsen zonder dat de waterstroom gehinderd wordt door slangen en of filtermateriaal. Met de circulatiecapaciteit wordt de hoeveelheid water bedoelt die werkelijk verpompt wordt wanneer de pomp weerstand ondervind van slangen en filtermateriaal. In het geval van binnenfilters zal de pompcapaciteit niet zo heel veel hoger liggen dan de circulatie capaciteit, doordat een binnenfilter geen last heeft van de weerstand van slangen. Ook het filtervolume in een binnenfilter is meestal niet zo erg groot, waardoor ook de weerstand van filtermateriaal vaak wel meevalt. Bij de keuze van een binnenfilter is het dan ook niet al te moeilijk om een benadering te maken van de werkelijke circulatiecapaciteit. In het geval van buitenfilters en biologische filters is het vaak een stuk moeilijker om de werkelijke circulatiecapaciteit te bepalen. Bij deze filters wordt de circulatiecapaciteit onder andere bepaald door de lengte van de slangen, de gebruikte filtermaterialen, de opstelhoogte van het filter en eventueel aangesloten randapparatuur. Als richtlijn is het aan te bevelen om er minimaal van uit te gaan dat de circulatiecapaciteit van een gesloten buitenfilter ongeveer 70% is van de pompcapaciteit. Wanneer er echter fijne filtermaterialen gebruikt worden, grote slanglengtes en de filter vrij ver onder het aquarium opgesteld staat is het zeker niet onwaarschijnlijk dat de circulatiecapaciteit minder zal zijn dan 50% van de pompcapaciteit. Bij de keuze van een buitenfilter is het dan ook aan te raden je niet te laten misleiden door de pompcapaciteit en rekening te houden met de weerstands verliezen die het filter ondervindt.

Afsluiting
Hoewel veel mensen aan het eind van dit artikel waarschijnlijk graag een korte samenvatting gehad hadden van welk filter ze voor welk aquarium moeten kopen is dit in praktijk vrij moeilijk te realiseren. Aangezien er vele verschillende soorten zoetwateraquariums zijn en nog meer verschillende mogelijke inrichtingen, zou het geven van een aantal korte strakke richtlijnen niet geheel realistisch zijn. Echter met de informatie in dit artikel moet het wel goed mogelijk zijn om te bepalen welke functies van een filter belangrijk zijn in uw aquarium en welk type filter het beste gebruik kan worden voor uw aquarium. Mocht u echter na het lezen van dit artikel nog steeds vragen hebben of moeite hebben om een geschikt filter te bepalen kunt u mij via het volgende e-mail adres bereiken: arjan@dewinters.nl