Algen in het aquarium - deel 3

Praktische bestrijdingsmethodes 
Door: Arjan de Winter, april 2005

Hoewel het aantal theorieën over algengroei in het aquarium redelijk beperkt is, zijn het aantal methodes om algen te bestrijden enorm. Voor een leek is het uiterst lastig om de zin en onzin van de verschillende methodes te beoordelen en ook voor een meer ervaren aquariaan is dit vaak nog lastige materie. Vooral de vele commerciële producten die verkrijgbaar zijn om algen te bestrijden, moeten naar mijn mening met een grote terughoudendheid gebruikt worden. Bij het bestrijden van algen moet vooral het oplossen van de oorzaak van de algengroei centraal staan. Het verdelgen van algen met een chemisch middel heeft meestal maar kort effect en ook nog eens een zeer negatief effect op het biologisch evenwicht in het aquarium. Chemische middelen moeten dan ook enkel als laatste redmiddel gezien worden en niet als oplossing van het probleem op zich. In dit artikel zullen de meest gangbare methodes van preventie en algenbestrijding beschreven worden met hun voor en nadelen. Meer algemene informatie over algengroei in het aquarium kan gevonden worden in het artikel "Algen in het aquarium deel 1", terwijl in het artikel "Algen in het aquarium deel 2" algenetende bewoners voor het aquarium beschreven worden.  

Mechanisch verwijderen van algen
Onder het mechanisch verwijderen wordt verstaan het handmatig verwijderen of door afzuigen met een slang verwijderen van algen uit het aquarium. Deze methode is normaliter niet zo zeer een methode om algen mee te bestrijden, maar meer om te voorkomen dat een algensoort zodanig dominant wordt dat het storend is of dat er schade aan de planten ontstaat. Het mechanisch verwijderen van algen is vooral van toepassing op blauwe algen, draadalgen en bruine algen. die relatief eenvoudig uit het aquarium gehaald kunnen worden. Zeker bij blauwe algen in het aquarium is het belangrijk om de algen regelmatig met een slang weg te zuigen uit het aquarium om te voorkomen dat ze het hele aquarium verstikken. Tevens is het hiernaast van belang om de oorzaak van de blauwe algen plaag te vinden en het aquarium zo bij te sturen dat de blauwe algen geen kans meer hebben. In het geval van draadalgen is het verwijderen minder kritisch dan met blauwe algen en dient het verwijderen vaak vooral een optisch doel. Draadalgen kunnen vaak gemakkelijk verwijdert worden door ze om een stokje te draaien of gewoon om een vinger. Bruine algen zijn net zo als blauwe algen mechanisch te verwijderen door ze met een slang af te zuigen, maar zijn over het algemeen ook goed met algeneters te bestrijden of een wijziging in de verlichting. 

De overige algensoorten in het aquarium zijn meestal niet zo eenvoudig mechanisch te verwijderen doordat zij zich meestal goed vastzetten aan de planten of decoraties. In een vroeg stadium van het opkomen van baardalgen en penseelalgen wordt nog wel eens geadviseerd begroeide decoratie goed schoon te maken en de aangetaste planten te verwijderen. Wanneer deze algensoorten echter al verder verspreid zijn door het aquarium is het weinig zinvol om de hele inrichting van het aquarium maar weg te doen en dienen deze algen toch met andere methodes bestreden te worden. 

Aanpassen van de verlichting
Algen zijn net als planten in het aquarium afhankelijk van licht voor hun fotosynthese. Door het aanpassen van de sterkte van de verlichting of het spectrum kunnen sommige algensoorten met succes bestreden worden. Met name bruine algen kunnen met succes met bestreden worden door een sterkere verlichting toe te passen (of te oude TL balken vervangen door nieuwe) of door het spectrum van de verlichting aan te passen. Over het algemeen is echter vooral belangrijk om de verlichting boven het aquarium zodanig te kiezen dat er een goede balans is tussen de gebruikte verlichting en planten. Een dicht beplant aquarium, waarin gebruik gemaakt wordt van CO2 bemesting en een basis aquariumplanten bemesting zal de behoefte van de planten hoog zijn en is een sterke verlichting gewenst. Wanneer er echter een sterke verlichting gebruikt wordt zonder dat er voldoende voedingsstoffen als bijvoorbeeld CO2 en sporenelementen voor de planten beschikbaar zijn kan een sterke verlichting juist algen in de hand werken. 

Voor het spectrum van de verlichting boven het aquarium zijn vooral lampen met een hoog rood aandeel aan te bevelen voor een goede plantengroei. Algen geven over het algemeen de voorkeur aan een hoog blauw aandeel in het spectrum. Er zijn ook speciale TL balken op de markt met een folie over de lamp dat UV licht filtert wat algen in hun groei zou moeten remmen. Boven mijn eigen aquarium heb ik dit type TL balken enige tijd gebruikt, maar geen wezenlijk voordeling of nadelig verschil met gewone TL balken kunnen ontdekken. 

Naast de verlichting boven het aquarium is vooral zonlicht een factor die sterke algengroei in een aquarium kan veroorzaken. Bij de plaatsing van een aquarium is het aan te raden het aquarium op een zodanige plek te zetten dat er geen direct zonlicht opvalt of slechts voor korte duur. 

Voor het bestrijden van sommige algensoorten wordt nog wel eens aangeraden om het aquarium enige dagen te verduisteren, zodat de algen bij gebrek aan verlichting afsterven. In een beplant aquarium zullen echter ook de planten hiervan schade ondervinden, waardoor deze methode vooral geschikt is voor onbeplante aquariums. Na de periode van verduistering dienen afgestorven algen en planten mechanisch verwijdert te worden. De verlichting dient weer stapsgewijs opgebouwd te worden, door bijvoorbeeld met een verlichtingsduur van 5 uur te beginnen en iedere dag een uur langer te verlichten tot de normale verlichtingsduur weer bereikt is. 

Algen bestrijden met chemische middelen
Chemische middelen op algen mee te bestrijden zijn globaal in te delen in middelen die de algen daadwerkelijk proberen te doden en middelen die de waterkwaliteit aanpassen en hierdoor de groeiomstandigheden voor algen verslechteren. 

Het gebruik van de daadwerkelijke bestrijdingsmiddelen is controversieel en over het algemeen is het gebruik hiervan af te raden. Door de grote overeenkomst tussen planten en algen is het moeilijk een product te maken die enkel de algen bestrijd en de planten met rust laat. Tevens zullen vaak ook nuttige bacteriën gedood worden door deze producten, waardoor het biologisch evenwicht van het aquarium verstoord wordt. Hoewel dit soort producten over het algemeen wel de algen in het aquarium doden, wordt de oorzaak van de algengroei niet bestreden, waardoor de algen meestal weer terugkomen na enige tijd. Vanwege de nadelen die deze producten hebben zijn ze over het algemeen af te raden en moeten ze vooral gezien worden als een laatste redmiddel. 

Veiliger in het gebruik en meer gericht op een daadwerkelijke oplossing van het algenprobleem zijn producten die de waterkwaliteit aanpassen, waardoor de groeiomstandigheden voor de algen verslechteren. De laatste jaren zijn er redelijk veel producten op de markt verschenen die fosfaten en/of nitraten uit het water verwijderen. Ook zijn er producten die juist bedoelt zijn om het fosfaat en/of nitraat gehalte te verhogen in het geval van tekorten of een onbalans in de verhouding tussen fosfaat en nitraat. Hoewel ik persoonlijk meer een voorstander ben om een goede biologische balans te vinden voor het nitraat en fosfaat gehalte, kan het bij een aquarium in onbalans praktisch zijn om dit soort producten te gebruiken. Eén van de belangrijkste factoren van algengroei in het aquarium blijft toch het fosfaat en nitraat gehalte, waardoor dit soort producten zeker nuttig kunnen zijn. Voor het beperken van de hoeveelheid fosfaat en nitraat in een aquarium blijft het in eerste instantie belangrijk om het aquarium niet te over bevolken, regelmatig water te verversen en snelgroeiende planten te gebruiken. Het gebruik van chemische middelen om het nitraat en fosfaat gehalte te verlagen moeten vooral gezien worden als tijdelijke oplossing tot het probleem met fosfaten en nitraten structureel opgelost is. 

Aanpassen van de zuurgraad van het water
In eerste instantie dient de zuurgraad van een aquarium afgestemd te zijn op de vissoorten die in het aquarium gehouden worden, maar de zuurgraad kan ook een instrument zijn om algengroei te bestrijden. Over het algemeen wordt vooral een hoge pH waarde van het water (meer dan 7,5) in verband gebracht met sommige algensoorten. In één van mijn eigen aquarium heb ik met door een niet goed geijkte verouderde pH elektrode gedurende lange tijd een veel hogere pH gehad dan ik dacht, waarbij ik veel last had van een vieze drabbige zwarte algensoort die wat op een soort blauw algen leek, maar dan zonder de vieze geur die blauwe algen normaliter afgeven. Na de aanschaf van een nieuwe pH elektrode voor mijn CO2 bemesting en een verlaging van de zuurgraad verdwenen deze soort algen bijna als sneeuw voor de zon. 

Over het algemeen wordt een neutrale tot licht zure pH waarde van het aquariumwater geadviseerd om algengroei te beperken. Voor beplante aquariums is vooral het gebruik van een CO2 bemesting aan te raden om de zuurgraad van het aquariumwater in het juiste traject te houden. In aquariums met weinig planten of planten die weinig licht nodig hebben kan ook het filteren over turf een methode zijn om licht zuur aquarium water te maken. Vanwege de verkleuring van het aquariumwater door het filteren over turf is deze methode minder geschikt voor dicht beplante aquariums waarin licht goed moet doordringen voor een gezonde plantengroei. 

Hoewel de zuurgraad van het aquariumwater een factor kan zijn waarmee algengroei bestreden kan worden, moet deze factor ook niet te zwaar opgenomen worden. Bij extreme pH waardes van het aquarium kan de zuurgraad zeker een factor zijn die algengroei stimuleert, in veel gevallen van algengroei zal de oorzaak echter ook gezocht moeten worden in andere factoren zoals het nitraat en fosfaat gehalte van het water.  

Aquariumplanten gebruiken in het aquarium
Over het algemeen staan aquariums met een goede plantengroei erom bekend dat ze relatief weinig last hebben van algen. Naast een decoratieve functie vervullen planten in het aquarium een belangrijke rol in het aquarium. Drie belangrijke eigenschappen van planten in het aquarium zijn de volgende:

De hierboven genoemde drie eigenschappen van planten in het aquarium kunnen indirect ervoor zorgen dat algen in het aquarium minder kans krijgen, aangezien een biologisch goed in balans aquarium met zuurstof rijk water en een beperkte hoeveelheid organische afvalstoffen als nitraten en fosfaten de beste papieren heeft voor een algenvrij aquarium. 

Het is echter geenszins zo dat door het simpelweg toevoegen van een aantal planten in het aquarium direct voor een algenvrij aquarium zal zorgen. Ook voor de planten in een aquarium moet voldaan worden aan de groeibehoeftes van de planten zoals een juiste verlichting en voldoende voedingsstoffen. Wanneer er niet aan de behoeftes van de planten wordt voldaan zullen algen alsnog een streepje voor hebben op de planten in het aquarium. Gelukkig zijn er veel verschillende soorten planten voor het aquarium te koop met verschillende eisen, waardoor het goed mogelijk is voor de meeste aquariums een geschikte beplanting te realiseren. 

Voor een aquarium dat echt is ingericht voor het houden van veel aquariumplanten (sterke verlichting, een goede voedingsbodem en CO2 bemesting) zijn de mogelijkheden voor planten zeer divers. In eerste instantie kan hier aan een hoog aandeel snel groeiende planten gedacht worden, aangezien snel groeiende planten het grootste effect hebben op het aquarium. Deze planten zullen veel nitraten en fosfaten opnemen en veel zuurstof afgeven. Voorbeelden van gemakkelijk te houden snelgroeiende planten die veel organische voedingsstoffen opnemen zijn bijvoorbeeld:

Voor een aquarium dat bij de inrichting minder is toegespitst op het houden van aquariumplanten (zwakke verlichting, geen CO2 bemesting) is het gebruik van snelgroeiende planten minder aan te bevelen. In aquariums met weinig licht en vooral weinig CO2 in het water is de kans groot dat de planten zullen zorgen voor een afname van de carbonaathardheid van het water en een sterke pH stijging doordat de planten CO2 gaan vrijmaken uit de carbonaathardheid van het aquariumwater. Aangezien in deze situatie snelgroeiende planten een negatief effect hebben op een deel van de waterkwaliteit is het voor dit type aquarium beter om vooral langzaam groeiende soorten te houden. Het effect van deze plantensoorten op het het nitraat en fosfaat gehalte van het water zal over het algemeen niet zo groot zijn als bij snelgroeiende soorten, maar ook langzaam groeiende soorten dragen hun steentje bij in dit proces. Aan te bevelen langzaam groeiende soorten aquarium planten met een goede weerstand tegen algen zijn bijvoorbeeld: 

Hygrophila corymbosa "kompact" is een langzaam groeiende plant met een goede weerstand tegen algen. 

Naast de groeisnelheid van planten kan ook de bladvorm van belang zijn bij de weerstand tegen algen. In mijn aquariums hebben planten met grote dikke bladeren vaak minder last van algen dan soorten met lichtgroene dunne bladeren. Ook hebben planten met grote bladeren het voordeel dat ze beter 'schoon' gehouden worden door algeneters, aangezien de meeste algeneters een voorkeur hebben voor het afgrazen van planten met grote bladeren en minder gecharmeerd zijn van planten met kleine en/of gevorkte bladeren. Over het algemeen zal er met de keuze van planten in een aquarium wat geëxperimenteerd moeten worden. Sommige planten die als zeer gemakkelijk bekend staan, kunnen onder sommige omstandigheden juist veel algen aantrekken, terwijl andere moeilijkere soorten het juist minder last hebben van algen. Ieder aquarium is echter uniek, waardoor ook de keuze van de meest geschikte planten per aquarium zal verschillen. 

Nitraat en fosfaat gehalte van het water
Hoewel algengroei in het aquarium door een hoop factoren beïnvloed wordt behoren het nitraat en fosfaat gehalte van het aquariumwater over het algemeen tot de belangrijkste factoren van de algengroei. In het eerste deel van deze artikelen reeks zijn reeks de meest gebruikelijke theorieën over dit onderwerp behandeld. Naar mijn persoonlijke ervaringen is het vooral belangrijk om een evenwicht te creëren tussen het fosfaat en nitraat gehalte wat vooral bekend staat onder de Redfield ratio. Met deze theorie is het niet zozeer belangrijk om een zo laag mogelijk nitraat en fosfaat gehalte te hebben in het aquarium maar een zekere verhouding tussen deze twee stoffen. Toch blijft het in eerste instantie belangrijk om het aquarium zo op te zetten dat excessieve fosfaat en nitraat waardes niet voorkomen. Als eerste uitgangspunt bij het opzetten van het aquarium is het dan ook belangrijk om van de onderstaande punten uit te gaan.

Als bij de inrichting en het onderhoud van het aquarium uitgegaan wordt is dit een goede basis, maar afhankelijk van het aquarium kan het nodig zijn om aanpassingen te maken in het nitraat en fosfaat gehalte. Hiervoor kan gebruik gemaakt van de methodes die in de onderstaande tabellen beschreven worden. 

Indirecte methodes om fosfaat en nitraat waardes aan te passen

Aanpassen van de verlichting: Voor een plantenaquarium is de verlichting de brandstof voor het aquarium. Naarmate een aquarium sterker verlicht is zal ook de behoefte aan voedingsstoffen van de planten hoger worden. In een sterk verlicht aquarium zijn dan ook eerder problemen met een lage fosfaat en nitraat waarde te verwachten als in een zwak verlicht aquarium. Door het verlagen van de verlichtingsintensiteit boven het aquarium zal de vraag van planten naar voedingsstoffen lager zijn, waardoor mogelijk net die balans gevonden wordt waarbij de fosfaat- en/of nitraat waardes niet naar een nulwaarde zakken. Bij wijzigingen in de verlichting moet echter ook altijd rekening gehouden worden met de lichtbehoefte van de gebruikte planten in het aquarium. Deze methode heeft effect op zowel de nitraat- als fosfaatwaarde. De nitraat- en fosfaat waarde zijn niet afzonderlijk van elkaar te controleren met deze methode.
Aanpassen van de hoeveelheid vissen: De vissen in het aquarium zijn met hun afvalstoffen de grootste bron van nitraten en fosfaten in het aquarium. Door de grote van de visbevolking in het aquarium aan te passen worden ook de nitraat- en fosfaatwaardes dan wel verhoogt of verlaagd. Zeker bij aankoop van nieuwe vissen is het wel belangrijk om te realiseren dat de gekochte vissen vaak nog veel zullen groeien en dat de belasting per vis in het aquarium hiermee ook zal toenemen. Met het oog op een juiste biologische balans is het dan ook van belang rekening te houden met de groei van de vissen en niet direct naar het effect op de korte termijn. Deze methode heeft effect op zowel de nitraat- als fosfaatwaarde. De nitraat- en fosfaat waarde zijn niet afzonderlijk van elkaar te controleren met deze methode.
Aanpassen van het plantenbestand: Planten in het aquarium zijn de grootste gebruikers van nitraten en fosfaten (tenzij er zeer veel algen in een aquarium zitten). Het aanpassen van het aantal planten zal dan ook een direct effect hebben op de nitraat- en fosfaatwaardes in het aquarium. Naast het aantal planten is bij planten ook de groeisnelheid van belang op het effect op de nitraat- en fosfaatwaardes. Snel groeiende planten zullen veel meer fosfaten- en nitraten consumeren dan langzaam groeiende planten. Bij een tekort aan nitraten en fosfaten in het water kan dan ook het vervangen van snel groeiende plantensoorten door langzaam groeiende plantensoorten helpen bij het bereiken van een biologische balans. Bij een te hoge fosfaat- en nitraatwaardes is juist het omgekeerde aan te bevelen. De plantengroei heeft zowel een direct effect op de fosfaat- als de nitraatwaardes van het water. Naar gelang de soort moet het wel mogelijk zijn om verhoudingsgewijs een licht verschil in het effect op fosfaten of nitraten te verwezenlijken, maar over het algemeen zijn deze eigenschappen van aquariumplanten niet algemeen bekend.
Aanpassen van het visvoer: Door de hoeveelheid voer voor de vissen te vermeerderen of verminderen kunnen de hoeveelheid nitraten en fosfaten in het water ook beïnvloed worden. Hierbij moet echter rekening gehouden worden met de vissen in het aquarium, want het mag absoluut niet de bedoeling zijn om de vissen te verhongeren of juist vet te mesten. Wanneer enkel de fosfaat- of nitraatwaarde beïnvloed moet worden kan ook het soort voer verschil uit maken. Diepvriesvoer en muggenlarve staan erom bekend veel fosfaten te bevatten, waardoor het gebruik van dit voedsel de verhouding fosfaten in het water wat toe kan laten nemen. Door de keuze van het juiste voedsel kan hierdoor de verhouding tussen fosfaat en nitraat in het water licht bijgestuurd worden. Helaas is het lang niet altijd bekend in wat voor verhouding fosfaten en nitraten in het voer voorkomen, waardoor deze methode in de praktijk niet altijd even makkelijk uitvoerbaar is.
 

Directe methodes om fosfaat en nitraat waardes aan te passen

Nitraten toevoegen aan het water: Vooral bij een onbalans in het biologisch evenwicht in het aquarium kan er gekozen worden om nitraten kunstmatig toe te voegen aan het water. Op deze manier is het direct mogelijk om het nitraat gehalte van het water aan te passen, waarbij dit onafhankelijk van het fosfaat gehalte kan gebeuren. Een veel gebruikte methode is het gebruik van kaliumnitraat wat verkrijgbaar is bij apotheken op te lossen in (osmose)water. Persoonlijk heb ik geen ervaring met deze methode. Meer informatie over deze methode is terug te vinden op de website van Charles Buddendorf. Persoonlijk maak ik voor mijn eigen aquarium gebruik van het product Nitrogen van Seachem wat een oplossing is van nitraten en complex ammonium. Persoonlijk vermoed ik dat het goedkoper is om zelf een kaliumnitraat oplossing te maken, maar ik ben wat dat betreft wat lui aangelegd en koop ik liever een kant en klaar product.
Fosfaten toevoegen aan het water: Vooral bij een onbalans in het biologisch evenwicht in het aquarium kan er gekozen worden om nitraten kunstmatig toe te voegen aan het water. Op deze manier is het direct mogelijk om het nitraat gehalte van het water aan te passen, waarbij dit onafhankelijk van het fosfaat gehalte kan gebeuren. Een veel gebruikte methode is het gebruik van kaliumfosfaat wat verkrijgbaar is bij apotheken op te lossen in (osmose)water. Persoonlijk heb ik geen ervaring met deze methode. Meer informatie over deze methode is terug te vinden op de website van Charles Buddendorf. Persoonlijk maak ik voor mijn eigen aquarium gebruik van het product Phosphorus van Seachem wat naar mijn weten ook een oplossing is van kaliumfosfaat. Persoonlijk vermoed ik dat het goedkoper is om zelf een kaliumfosfaat oplossing te maken, maar ik ben wat dat betreft wat lui aangelegd en koop ik liever een kant en klaar product.
Deel van het water wisselen: Bij te hoge fosfaat en nitraatwaardes is het verwisselen van een deel van het aquariumwater een goede methode om snel de fosfaat en nitraat waardes omlaag te halen (mits het gebruikte water fosfaat en nitraat arm is). Een regelmatige waterwisseling kan dan ook helpen de fosfaat en nitraat waardes binnen de perken te houden. Overigens is het voor de gezondheid van de vissen sowieso aan te raden regelmatig een deel van het aquariumwater te verversen.
Gebruik van nitraat of fosfaat absorberende middelen Er zijn diverse commerciële producten te koop die fosfaat en/of nitraat uit het water binden. Het meest bekend zijn de speciale filtermaterialen die vaak of fosfaat of nitraat aan zich kunnen binden, maar er zijn ook vloeistoffen die aan het aquariumwater toegevoegd kunnen worden en fosfaten of nitraten in het water aan zich binden. Persoonlijk ben ik niet zo een voorstander van het gebruik van deze middelen, maar in geval van aanhoudende problemen kunnen dit soort producten soms nuttig zijn om een overdaad aan fosfaat en nitraat uit het aquariumwater te verwijderen. Beter is het echter om de bevolking van het aquarium zo te kiezen dat een overdaad aan fosfaat en nitraat binnen de perken is te houden met een regelmatige waterwisseling. 

Terug naar de hoofdpagina